Pleidooi GTS voor onderzoek inzet kussengas als gas noodvoorraad bij langdurige onderbrekingen
Nederland is goed voorbereid op reguliere situaties, maar blijft kwetsbaar bij een maandenlange onderbreking van het gasaanbod. Bijvoorbeeld als gevolg van langdurige geopolitieke verstoringen, sabotage of internationale leveringsproblemen. Dat vraagt om aanvullende maatregelen, waaronder het aanleggen van een noodvoorraad door een deel van het kussengas (gas om de gasopslag op druk te houden) in bestaande gasopslagen onder voorwaarden inzetbaar te maken. Dat blijkt uit een weerbaarheidsanalyse die landelijk gasnetbeheerder GTS heeft gepubliceerd naar de robuustheid van het Europese en Nederlandse gassysteem bij langdurige verstoringen.
Weerbaarheid
Leveringszekerheid van aardgas in Nederland is sinds de geleidelijke sluiting van het Groningenveld niet langer een gegeven, maar een voortdurende uitdaging. De focus van de Europese Security of Supplyverordening (SoS) en de daarop gebaseerde nationale noodplannen ligt op weerbaarheid tegen kortdurende uitval van (alleen) de infrastructuur. Langdurige niet-levering van het aardgas als gevolg van bijvoorbeeld sabotage van energie-infrastructuur en het gebruik van energie als politiek drukmiddel was tot de Russische inval in Oekraïne in 2022 ondenkbaar. Ook verstoring van LNG-import afkomstig uit geopolitiek instabiele regio’s is een reëel risico, zoals de recente afsluiting van de Straat van Hormuz.
De Europese gasmarkt heeft het weggevallen Russische gas, dat tot 2022 een aandeel van ca. 40% had, voor een klein deel vervangen door extra import uit Noorwegen. Daarnaast is er veel extra vloeibaar aardgas (LNG) gekomen uit met name de Verenigde Staten (VS). Sinds 2025 is er op de wereldmarkt meer LNG beschikbaar gekomen. Die trend zet zich de komende jaren voort. Maar we zijn onvoldoende voorbereid op een langdurige (c.q. zes maanden) verstoring van de levering. De Noordzee en de Oostzee, met hun vele gasleidingen en LNG-terminals, zijn kwetsbare gebieden en een potentieel doelwit voor sabotage.
Maatregelen
GTS heeft becijferd dat er aanvullende maatregelen aan de aanbodzijde nodig zijn om óók voorbereid te zijn op langdurige onderbreking van de aardgaslevering. Om de weerbaarheid van het aardgassysteem te verhogen pleit GTS voor het aanleggen van een noodvoorraad van voldoende omvang in bestaande gasopslagen. Zowel via het werkgasvolume, als ook via het kunnen produceren van het zogenaamde kussengas, dat een berging op druk houdt. De gasopslagen in de EU beschikken in totaal over ongeveer 1.100 TWh aan opslagruimte voor werkgas (in zowel oude gasvelden als cavernes) en over naar schatting ruim 800 TWh opgeslagen kussengas (in oude gasvelden), waarvan respectievelijk 137 TWh en circa 300 TWh in de Nederlandse seizoensopslagen. Met een verplicht EU-vuldoel van 90 procent voor de gasopslagen voor reguliere situaties (koude winters en kortdurende verstoringen) blijft er nog 10 procent beschikbaar (op EU-niveau ongeveer 110 TWh) voor het aanleggen van een noodvoorraad middels werkgas. De resterende noodvoorraad zou dan kunnen komen uit het aanwezige kussengas.
GTS adviseert om de Europese gasopslagbeheerders en collega-transmissiesysteembeheerders zo snel mogelijk in opdracht van de verantwoordelijke EU-ministeries te laten onderzoeken hoe kussengas als noodvoorraad kan worden aangewend. Voor Nederland gaat het dan om de gasopslagbeheerders van Alkmaar, Bergermeer, Grijpskerk en Norg en om GTS als de transmissiesysteembeheerder.
Europees risico
Het lopende Brusselse proces om tot aanpassing van de SoS-verordening te komen biedt de mogelijkheid om een risico-evaluatie op EU-niveau uit te voeren. Zo zou de verordening explicieter moeten beschrijven dat een noodsituatie kan worden afgekondigd wanneer het aannemelijk is dat er sprake is of gaat zijn van een verstoring van het aanbod die langdurig kan zijn. Op die manier kan een noodvoorraad snel worden vrijgegeven wanneer de situatie hierom vraagt. Totdat er besluitvorming heeft plaatsgevonden over het al dan niet introduceren van een noodvoorraad met voldoende omvang, adviseert GTS om bestaande gasopslagen in bedrijf te houden. Dit geldt dus ook voor de gasopslag Norg, waarvoor een winningsvergunning is aangevraagd.
Daarnaast acht GTS de instandhouding van bestaande infrastructuur - inclusief LNG-terminals - essentieel, evenals diversificatie van het aanbod op basis van langetermijncontracten.
Onderzoeksvragen
De werking van de gasmarkt zorgt ervoor dat onder normale condities de prijs tot stand komt op basis van vraag en aanbod. Wanneer het aanbod kleiner of onzekerder is - zoals in 2022 en 2023 is gebeurd - kan de prijs enorm omhoog schieten. Bij een nog lager aanbod kan er zelfs een fysiek tekort ontstaan, waarbij gasgebruikers kunnen worden afgeschakeld. Om te voorkomen dat dit gebeurt wordt nu – gelet op de geopolitieke conflicten en toenemende onzekerheden – gepleit voor de aanleg van noodvoorraden. Dat is volgens VEMW verstandig wanneer we na onderzoek kunnen vaststellen hoe groot die voorraad moet zijn, hoe en waar die doelmatig kan worden aangelegd en beheerd, wie die voorraad aanlegt en beheert, wie betaalt voor de maatregelen, en onder welke omstandigheden de voorraad aangesproken wordt. Dat kan niet eerder zijn nadat de markt zijn werking gedaan heeft, prijzen fors gestegen zijn, de betaalbaarheid in het geding komt voor bedrijven en burgers, en ook de leveringszekerheid wordt bedreigd. Wij zien het belang van zo’n noodvoorraad niet alleen als een waarborg voor de leveringszekerheid. Er gaat ook een dempende werking vanuit op de prijsvorming wanneer de markt weet dát we die voorraad hebben. Niet onbelangrijk is – zoals ook GTS adviseert - het Europese aspect, omdat we te maken hebben met een Europese gasmarkt met open grenzen.