Het kabinet heeft vandaag middels een kamerbrief aangekondigd in te grijpen in de elektriciteitsmarkt om leveringszekerheid te borgen. Met de aankondiging van een capaciteitsmarkt kiest het kabinet nadrukkelijk voor een stevig instrument om mogelijk toekomstige tekorten op te vangen. Dit naar aanleiding van een rapport van TenneT waarin zorgen geuit worden over de beschikbaarheid van voldoende elektriciteit na 2030. Hoewel ook voor VEMW het belang van leveringszekerheid buiten kijf staat, roept het besluit fundamentele vragen oproept over de rol van de markt, de noodzaak van ingrijpen én de kosten voor burgers en bedrijven die hiermee gemoeid zijn.
Capaciteitsmarkt
Het kabinet wil met de invoering van een capaciteitsmarkt borgen dat er ook in perioden zonder zon en wind voldoende elektriciteit beschikbaar is. In zo’n markt ontvangen aanbieders van vermogen, zoals elektriciteitscentrales, batterijen en aanbieders van vraagrespons, een vergoeding voor het beschikbaar houden van capaciteit. Dit gebeurt via veilingen, die volgend de planning vanaf 2028 worden georganiseerd door TenneT. De gedachte is dat hiermee investeringen in regelbaar vermogen aantrekkelijker worden en het risico op stroomtekorten en extreme prijspieken wordt verkleind. De kosten van deze ‘verzekeringspremie’ worden via de nettarieven doorberekend aan eindgebruikers.
Volgens het kabinet is dit nodig, onder meer omdat uit de leveringszekerheidsanalyses van TenneT blijkt dat de huidige norm voor leveringszekerheid mogelijk al rond 2030 onder druk komt te staan. Nederland volgt hiermee het voorbeeld van andere Europese landen die al een capaciteitsmechanisme hebben ingevoerd.
Afnemers de dupe
VEMW plaatst echter kritische kanttekeningen bij deze keuze. Een capaciteitsmarkt verschuift het risico van investeerders naar afnemers: bedrijven en huishoudens betalen voor capaciteit die beperkt, en mogelijk nooit, wordt ingezet. Daarnaast vermoeden experts dat een dergelijke keuze belemmerend werkt voor nieuwe toetreders en innovatie. Een capaciteitsmarkt verzwakt prijssignalen die juist nodig zijn om investeringen in flexibiliteit, opslag en vraagsturing op gang te brengen. Waarom investeren in innovatieve oplossingen als ook bestaande capaciteit wordt beloond voor simpelweg beschikbaar zijn? Immers, investeerders moeten concurreren met bestaande, deels of geheel afgeschreven, centrales. Daarmee roept dit marktingrijpen extra onzekerheden en daarmee belemmeringen op voor innovatie en vernieuwing. Vanzelfsprekend heeft dit zowel op de korte als lange termijn ook consequenties voor de doelmatigheid en dus de kosten van de stroomvoorziening.
Gemiste kans
Uit recent onderzoek blijkt dat er onder marktpartijen onzekerheid bestaat over het beleid en de regelgeving. Dit is de voornaamste reden voor mogelijk onvoldoende vermogen om in de toekomst altijd aan de elektriciteitsvraag te voldoen. Zo is het onduidelijk of de kolencentrales die vanaf 2030 geen kolen meer mogen gebruiken nog voor de markt beschikbaar zijn. Daarvoor is duidelijkheid nodig over de inzet en randvoorwaarden van de inzet van biomassa. Ook heeft het kabinet geen duidelijkheid verschaft over de mogelijkheden voor aanbod van CO2-vrij flexibel vermogen. En dan is er ook nog de vraag of de politiek toestaat dat stroomprijzen in de toekomst extreme pieken vertonen. Dit na de ervaring tijdens de Oekraïne crisis, toen de roep toe om gasprijzen aan een maximum te binden snel toenam. Het zou verstandig zijn, volgens VEMW, om te beginnen meer duidelijkheid te verschaffen aan marktpartijen over beleidskeuzes, en onvoorspelbare regelgeving en ingrepen in de marktwerking te voorkomen.
Niet ingrijpen, maar juist versterken
Voor VEMW ligt de oplossing daarom primair in het versterken van de markt, niet in het verder ingrijpen. Dat betekent: stabiel en voorspelbaar beleid, ruimte voor ongestoorde prijsvorming, versnelling van netuitbreiding en het actief benutten van flexibiliteit aan de vraagzijde. En mochten er dan nog zorgen overblijven, dan zijn er minder ingrijpende maatregelen denkbaar die met name burgers beschermen tegen prijspieken of zelfs tekorten.
Algemeen directeur Hans Grünfeld van VEMW: “Met een capaciteitsmarkt wordt het risico feitelijk bij de afnemer gelegd, terwijl de oorzaken van het probleem voor een groot deel in het beleid zelf liggen. Dat is moeilijk uit te leggen, zeker als de kosten bij de afnemer komen te liggen. Als we leveringszekerheid serieus nemen, moeten we eerst zorgen dat de markt haar werk kan doen. Geef investeerders duidelijkheid, benut flexibiliteit en zorg dat het net op orde is. Anders betalen bedrijven straks de prijs voor een systeem dat nog steeds niet optimaal functioneert.”
De kamerbrief kun je vinden in onze kennisbank.