‘Schaf vaste zetels voor bedrijven in waterschapsbesturen níet af’

Interview met waterschapsbestuurder Lambert Zwiers

Regelmatig komt de discussie over de democratische legitimatie van het waterschapsbestuur naar boven, vooral uit de hoek van organisaties van ingezetenen en de politiek. De klacht is dan dat een aantal van de bestuurders niet wordt gekozen, maar benoemd door belangenorganisaties. Deze zogenoemde geborgde zetels zouden niet democratisch zijn en daarom moeten worden afgeschaft. Een slecht plan vinden VEMW en Lambert Zwiers, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Waterschapbestuurders (NVWB).  En zij staan niet alleen.

De bewering is ongefundeerd en gaat bovendien voorbij aan het soort organisatie dat het waterschap is en aan de daarbij behorende besluitvorming, zegt Zwiers. “Naast de algemene democratie, zoals gemeente, provincie en rijk, waar op gezette tijden verkiezingen voor zijn, bestaat er in Nederland al sinds de oprichting van de waterschappen zo’n zevenhonderdvijftig jaar geleden ook de functionele democratie ofwel belangengroependemocratie. Een andere organisatievorm van democratie, maar wel degelijk democratisch. Het waterschap is zo’n functionele democratie, gebaseerd op stakeholderparticipatie.”

Alle belangencategorieën
Zwiers legt uit dat in het waterschapbestuur alle belangencategorieën zijn vertegenwoordigd: Boeren, bedrijfsleven, beheerders van natuurterreinen en burgers. “De vertegenwoordigers van de eerste drie categorieën worden na een sollicitatieprocedure benoemd door respectievelijk LTO, de Kamer van Koophandel en de Vereniging van Bos- en Natuureigenaren. Dit zijn de zogenaamde geborgde zetels. De vertegenwoordigers van de burgers (ingezetenen) worden rechtsreeks via verkiezingen gekozen.”

Elf jaar geleden heeft de wetgever het mogelijk gemaakt dat politieke partijen de burgers kunnen vertegenwoordigen in het waterschapsbestuur, verduidelijkt hij. “Deze vertegenwoordigers worden per waterschap gekozen, de laatste jaren op dezelfde dag als de Provinciale Statenverkiezingen. Met de intrede van politieke partijen is het waterschapsbestuur gepolitiseerd. Het is goed te bedenken dat de kosten van deze verkiezingen voor de belangencategorie ingezetenen al gauw 40 miljoen euro bedragen, zo heeft de Unie van Waterschappen berekend.”

Initiatiefwetsvoorstel
Het moge duidelijk zijn: Lambert Zwiers keurt het plan af. Ook vreest hij dat het een voorbode is van het verdwijnen van waterschappen, want die zouden dan wel eens kunnen opgaan in de provincies.

Onzin, laat Laura Bromet, Tweede Kamerlid van GroenLinks, desgevraagd weten. Zij diende een initiatiefwetsvoorstel in voor de afschaffing van vaste zetels voor bedrijven. Bromet: “Ongeveer eenderde van de zetels van de waterschappen wordt vooraf al vergeven. Dat vinden we niet democratisch en daarom willen we het aanpassen. Het heeft niets te maken met een afschaffing van waterschappen.”

Volgens Bromet is de druk op waterschappen enorm toegenomen door onder meer droogte en klimaatverandering. Belangen staan vaak lijnrecht tegenover elkaar, meent zij. “Nu is het zo dat bijvoorbeeld het boerenbelang door de geborgde zetels oververtegenwoordigd is. Ze hebben zowel geborgde zetels als zetels van boerenpartijen in de verkiezingen. Het is wat ons betreft niet democratisch en het zorgt er voor dat gevestigde belangen per definitie een grotere stem hebben dan belangen van hen die iets nieuws of anders willen. Ik wil dat waterschappen democratisch zijn. Nederlanders laten dan met hun stem zien welke belangen ze zwaarder vinden wegen.”

‘De argumenten van de Commissie- Boelhouwer en GroenLinks kloppen niet’

Al 750 jaar
Zwiers: “De argumenten van zowel de Commissie-Boelhouwer als GroenLinks kloppen niet. De politiek meent dat er maar één vorm van democratie bestaat: De algemene democratie die is gebaseerd op verkiezingen waar het totale publiek aan kan deelnemen. Dat is een misvatting, want er zijn vele democratische vormen.”

Hij verwijst naar hoogleraar staatsrecht Douwe Jan Elzinga, die eerder liet weten het initiatiefwetsvoorstel van GroenLinks ondoordacht te vinden.

Zwiers: “Elzinga waarschuwt voor het plan van GroenLinks, omdat dit feitelijk betekent dat het waterschap een partijpolitieke arena wordt net als politieke arena’s in gemeenten en provincies. En dat keurt hij ten zeerste af. Want de waterschapdemocratie is vooral een voorbeeld van belangenrepresentatie die goed past bij een vorm van functioneel bestuur. Dat bewijs wordt nu al 750 jaar geleverd.”

Ook zegt Zwiers dat geborgde leden heel goed weten wat er op het spel staat. “Vanuit hun achtergrond hebben zowel bedrijven, boeren als natuurterreinen veel met water te maken. Je hoeft hen niet uit te leggen dat waterschappen er zijn om zorg te dragen voor veilig, schoon en voldoende water. Een taak die juist steeds belangrijker wordt tegen het licht van klimaatverandering en droogte.”

'Bedrijfsspecifieke kennis in waterschapbesturen is juist van groot belang’

Kennis
Het schrappen van geborgde zetels kan ertoe leiden dat waterschapsbesturen directe inbreng van bedrijfsspecifieke kennis omtrent het waterbeheer moeten missen, zegt Roy Tummers, directeur Water van VEMW. “En, dat is geen goede zaak. Juist omdat bedrijven gewend zijn om projectmatig te opereren, kunnen zij zorgdragen voor  de bewaking van een gezonde financiële huishouding binnen waterschappen. Maar ook als het aankomt op innovatie levert het bedrijfsleven specifieke inbreng. Zo zijn terugwinning van energie en grondstoffen uit afvalwater succesvol bij waterschappen geïntroduceerd. Ook zijn er nog grote vraagstukken op te lossen, zoals op het gebied van zuivering van vreemde stoffen uit afvalwater. De kennis daarvoor zit grotendeels bij het bedrijfsleven. Geborgde zetels garanderen dat die technische en organisatorische kennis snel en efficiënt wordt ontsloten en ingebracht in het waterschapsbestuur.”

Niet alleen
VEMW staat in haar oordeel niet alleen. Behalve de NVWB vinden ook VNO-NCW en MKB NL de voorstellen van de Commissie-Boelhouwer onjuist,  onvolledig onderbouwd, onvoldoende afgewogen en niet breed gedragen, zegt Zwiers. “Het loslaten van geborgde zetels zal er toe leiden dat kennis, legitimiteit en draagvlak verloren gaan en grote belangen, inhoudelijk en financieel, van het bedrijfsleven op het spel worden gezet.”

De drie organisaties zijn van mening dat het huidig systeem van geborgde zetels goed functioneert en géén aanpassing behoeft. Zwiers: “Onafhankelijke en zeer uitvoerige  rapporten van OESO (2014) en Adviescommissie Water (2015) zijn  zeer lovend over deze Nederlandse functionele democratie en stakeholderparticipatie, die al sinds 1255 bestaat en door de eeuwen heen alle veranderingen van de leefomgeving effectief en doelmatig heeft weten te adresseren.”

Commissie-Boelhouwer adviseert minister
In het voorjaar van 2020 werd op instigatie van minister Cora van Nieuwenhuizen (IenW) de Commissie-Boelhouwer ingesteld, die onderzoek deed naar geborgde zetels in waterschapbesturen. De commissie concludeerde dat deze moeten worden afgeschaft. In juni stuurde de minister het commissieadvies naar de Tweede Kamer. De commissie stelt dat de vaste zetels voor bedrijfsleven, landbouw en natuurterreinen vanuit hun achtergrond in waterschapbesturen niet meer van deze tijd is. De kwesties waarover bij waterschappen gedebatteerd wordt, gaan steeds meer over generiek waterbeleid. (Politieke) partijen die via ‘normale’ verkiezingen gekozen worden in besturen kunnen die discussies uitstekend voeren, meent de commissie.  Dat hoeven geen vertegenwoordigers van bedrijven te zijn die volgens het systeem van geborgde zetels zitting nemen in waterschapsbesturen.

Laatste nieuws
Minister Van Nieuwenhuizen heeft het adviesorgaan voor de fysieke leefomgeving/OFL gevraagd de kwestie nog eens zorgvuldig te onderzoeken. Het OFL komt in haar eindbericht tot de conclusie dat er wel degelijk een verband bestaat tussen de bestuurlijke configuratie van de waterschappen en  andere decentrale overheden als provincies en gemeenten. Zwiers: “Het OFL spreekt over communicerende vaten. Aanpassing van de bestuurlijke constellatie bij de een heeft onherroepelijk consequenties voor de ander. Het OFL stelt dan ook dat eventuele aanpassing van de waterschapsbesturen  juridisch bestuurlijk zo complex is dat dit zeker niet voor de  waterschapsverkiezingen van 2022 kan plaatsvinden.”